Prostatta Amiloid: Masum Birikim mi, Sistemik Hastalığın İlk İpucu mu?
Prostat biyopsisinde amiloid birikimi çoğunlukla küçük ve tesadüfi bir bulgu olarak karşımıza çıkar. Ancak özellikle küçük damar duvarlarında yerleşen amiloid, daha önce tanı almamış sistemik transtiretin amiloidozunun ve hatta erken kardiyak amiloidozun ilk işareti olabilir.
Bu nedenle prostatta amiloid gördüğümüzde ilk soru yalnızca “Kongo kırmızısı pozitif mi?” olmamalıdır.
Asıl soru: Birikim nerede ve hangi amiloid tipine ait?
Mikroskopta üç farklı görünüm
1. Damar duvarı birikimi
Sistemik ATTR amiloidozu açısından en dikkat çekici paterndir.
- Küçük arter ve arteriyol duvarlarında görülür.
- Homojen, eozinofilik ve amorf materyal şeklindedir.
- Damar duvarında segmental veya çevresel kalınlaşma yapabilir.
- Yaşa bağlı hiyalinizasyon olarak yorumlanıp gözden kaçabilir.
- Küçük iğne biyopsilerinde yalnızca birkaç damar etkilenmiş olabilir.
Prostatta tesadüfen saptanan TTR ilişkili amiloid birikimlerinin çoğu küçük damar duvarlarında yerleşmektedir.
2. Stromal birikim
Amiloid prostat stromasında:
- İnterstisyel bantlar,
- Periglandüler birikimler,
- Küçük nodüller,
- Nadiren tümör benzeri kitleler
şeklinde görülebilir.
Sklerotik stroma, hiyalinize kollajen ve eski biyopsiye bağlı fibrozis ile karıştırılabilir.
3. Corpora amylacea
Corpora amylacea, özellikle yaşlı ve hiperplastik prostatlarda çok yaygındır.
İsim benzerliğine rağmen:
Corpora amylacea varlığı, sistemik amiloidoz anlamına gelmez.
Bu intralüminal yapılar S100A8/A9, laktoferrin, PSA, β2-mikroglobulin ve lizozim gibi birçok lokal proteini içerebilir ve bazen amiloid özellik gösterebilir (Çoğu patoloji laboratuvarında rutinde bulunmaz).
Yalnızca asinüs lümenindeki iyi sınırlı corpora amylacea ile damar duvarı veya stromal amiloid aynı klinik öneme sahip değildir.
Kongo kırmızısı ne zaman istenmeli?
Aşağıdaki bulgularda eşik düşük tutulmalıdır:
- Küçük damar duvarlarında açıklanamayan homojen kalınlaşma
- Stromada amorf ve asellüler eozinofilik materyal
- Multipl odakta benzer birikim
- Bilinen amiloidoz, miyelom veya monoklonal gammopati
- Seminal vezikül veya ejakülatuvar kanalda amiloid benzeri materyal
Kongo kırmızısı pozitif materyalin polarize ışıkta elma yeşili çift kırılması tanıyı destekler.
Küçük depozitlerde daha derin kesit ve boyanın tekrarı gerekebilir.
Hangi amiloid tipleri görülür?
ATTR
Prostatta özellikle damar duvarı yerleşimlidir.
Bir çalışmada prostatta amiloid saptanan ve tiplendirme yapılabilen 32 olgunun 26’sında TTR pozitifliği gösterilmiştir.
Bu hastalarda sık eşlik eden bulgular:
- Karpal tünel sendromu
- İşitme kaybı
- Tendinopati ve osteoartiküler yakınmalar
- Katarakt
- Kardiyak bulgular
2025 tarihli bir seride, tam kardiyolojik inceleme yapılan 13 hastanın 6’sında kardiyak amiloidoz saptanmıştır. Hastalar prostat biyopsisi sırasında kardiyovasküler açıdan asemptomatiktir.
ASem1
Semenogelin-1 ilişkili, çoğunlukla lokalize amiloid tipidir.
Özellikle:
- Seminal vezikül
- Ejakülatuvar kanal
- Periprostatik glandüler yapılar
ile ilişkilidir.
Seminal vezikül veya ejakülatuvar kanal tutulumu ASem1 için oldukça karakteristiktir.
AL
Daha seyrektir ancak klinik olarak önemlidir.
- Sistemik AL amiloidoz
- Monoklonal plazma hücre hastalığı
- Nadiren prostata sınırlı lokalize birikim
şeklinde görülebilir.
AL saptandığında hematolojik değerlendirme gerekir; ancak prostatta AL bulunması tek başına sistemik hastalık kanıtı değildir.
İmmünohistokimya yeterli mi?
Bir çok laboratuvarda amiloid tiplendirmesi yapılmaz.
Amiloid tiplendirmesinde immünohistokimya şu nedenlerle yanıltıcı olabilir:
- Nonspesifik serum proteini tutulumu
- Arka plan boyanması
- Birden fazla antikorla zayıf pozitiflik
- Küçük depozitlerin yorum güçlüğü
- Eski dokularda antijen kaybı
Patolog için pratik algoritma
- Birikimin yerini belirle: damar, stroma veya lümen.
- Corpora amylacea ile gerçek doku birikimini ayır.
- Kongo kırmızısı uygula.
- Polarize ışık altında doğrula.
- Seminal vezikül veya ejakülatuvar kanal ağırlıklı birikiminde lokalize hastalık olasılığını düşün.
En sık hata
Prostatta görülen tüm amiloid benzeri materyalleri aynı kabul etmektir.
- Corpora amylacea genellikle lokal bir yaşlanma ve sekresyon fenomenidir.
- ASem1 çoğunlukla lokalizedir.
- Damar duvarı birikimi ise sistemik hastalığın erken işareti olabilir.
Akılda Kalması Gereken
Yaşlı bir hastanın prostat biyopsisindeki birkaç küçük Kongo kırmızısı pozitif damar, henüz semptom vermemiş sistemik amiloidozunun ilk histolojik bulgusu olabilir.
Önemli Kaynaklar
- Foix MP, et al. Histopathology. 2022. PMID: 35788982
- Gilani SI, et al. Hum Pathol. 2023. PMID: 37979953
- Cespón-Fernández M, et al. J Geriatr Cardiol. 2025. PMID: 40151629
- Dasari S, et al. ESC Heart Fail. 2021. PMID: 33277823
- Ichimata S, et al. Int J Mol Sci. 2024. PMID: 38612850
- Yanamandra K, et al. PLoS One. 2009. PMID: 19440546