Tanısal Yaklaşım

93. Osteoid osteoma. Küçük ve ağrılı nidusun tanısı, woven bone–osteoid morfolojisinin görüntüleme ve FOS yolu bulgularıyla birlikte değerlendirilmesine dayanır.

Yaklaşık 7 dakika

Osteoid osteoma, çoğunlukla çocuk ve genç erişkinlerde görülen, sınırlı büyüme potansiyeline sahip benign bir bone-forming tumour'dur. En tipik klinik tablo, geceleri belirginleşen ve non-steroidal anti-inflammatory drugs ile hızla azalan lokal ağrıdır. Uzun kemiklerin korteksi başta olmak üzere appendicular skeleton sık tutulur; intra-articular ve spinal yerleşimler daha atipik klinik sunumlara yol açabilir. Tanısal merkez, genellikle 2 cm'den küçük nidus ile buna eşlik eden değişken reactive sclerosis'in görüntüleme ve histolojiyle birlikte gösterilmesidir. Güncel WHO/IARC sınıflamasında osteogenic tumours içinde ayrı bir antite olarak yer alır.

Morfoloji

Nidus, çevredeki reaktif sklerotik kemikten genellikle iyi ayrılan, kırmızı-kahverengi ve granüler küçük bir odaktır. Mikroskopik olarak başlıca bulgular şunlardır:

  • Damardan zengin, gevşek fibrovascular stroma içinde düzensiz ve birbirleriyle anastomozlaşan woven bone ve osteoid trabeculae
  • Trabekülleri çevreleyen tek sıralı, dolgun fakat sitolojik olarak bland osteoblasts
  • Değişken sayıda osteoclast-type giant cells
  • Nidusun periferinde giderek artabilen mineralization ve çevrede belirgin reactive lamellar bone/sclerosis
  • Belirgin pleomorfizm, atypical mitosis, permeative growth ve malignant osteoid yokluğu

Osteoblasts iri, epithelioid ve belirgin nükleollü görünebilir; bu görünüm tek başına malignite değildir. Nidusun yaşı ve örneklenen bölge morfolojiyi etkiler: erken lezyonlar daha osteoid-rich ve vascular, daha olgun odaklar daha mineralized olabilir. Çevredeki yoğun reaktif kemik nidusun bir parçası değildir ve küçük örneklerde gerçek lezyonun kaçırılmasına yol açabilir.

Radyolojik olarak thin-section CT, merkezi mineralization içerebilen radyolüsent nidusu ve çevresel sclerosis'i en iyi gösteren yöntemdir. MRI'da marrow ve soft-tissue oedema nidusun boyutuna göre orantısız derecede belirgin olabilir; yalnız MRI ile değerlendirme inflamatuvar veya agresif bir süreç izlenimi yaratabilir. Intra-articular Osteoid osteoma'da belirgin sclerosis bulunmayabilir; synovitis, effusion ve eklem sertliği klinik tabloya hâkim olabilir.

İmmünohistokimya ve moleküler özellikler

Osteoid osteoma ve Osteoblastoma'nın önemli bir bölümünde FOS, daha seyrek olarak FOSB rearrangements bulunur. Bu değişiklikler C-terminal bölgesi kesilmiş, daha stabil bir FOS proteinine ve tümöral osteoblastlarda güçlü nükleer c-FOS expression'a yol açabilir.

İki geniş immünohistokimyasal çalışmada Osteoid osteoma'ların çoğunda belirgin nükleer c-FOS boyanması gösterilmiştir. Amary ve arkadaşlarının serisinde olguların %73'ü anlamlı ekspresyon gösterirken, Lam ve arkadaşlarının kısa süre dekalsifiye edilmiş materyallerinde değerlendirilebilen 22 olgunun tümü, tümör hücrelerinin %50'sinden fazlasında güçlü nükleer boyanma göstermiştir. Bu farklılık; antikor, eşik, doku işleme ve decalcification süresi gibi preanalitik/analitik etkenlerin önemini ortaya koyar.

Lam ve arkadaşlarının çalışmasında uzun süreli decalcification sonrasında c-FOS immunoreactivity kaybolmuştur. Bu nedenle negatif boyanma, özellikle güçlü asitle veya uzun süre dekalsifiye edilen küçük örneklerde tanıyı dışlamaz. Fokal veya düşük düzeyli c-FOS expression başka bone-forming lesions içinde de görülebilir; güçlü ve yaygın patern destekleyicidir fakat morfoloji ile görüntülemenin yerine geçmez. Şüpheli olgularda FOS break-apart FISH ya da uygun RNA/DNA tabanlı yöntemler yardımcı olabilir.

2026 tarihli deneysel bir çalışmada truncated FOS'un osteogenic differentiation ve proliferasyonu azalttığı; buna karşılık prostaglandin ve NF-κB inflammatory signalling'i artırdığı gösterilmiştir. Bu model, lezyonun woven bone üreten indolent biyolojisi ile ağrı/NSAID yanıtı arasında mekanistik bir bağ kurulabileceğini düşündürür. Bununla birlikte bu bulgular araştırma verisidir; tek başına tanısal ölçüt veya resmî WHO değişikliği değildir.

Ayırıcı tanı

Osteoblastoma

Histolojik ve moleküler olarak Osteoid osteoma ile çok yakındır; her ikisi de woven bone–osteoid trabeculae, osteoblastic rimming ve FOS/FOSB pathway alterations gösterebilir. Ayrım yalnız histolojiyle güvenilir değildir. Osteoblastoma çoğunlukla 2 cm'den büyüktür, vertebra ve aksiyel iskelette daha sık görülür, reactive sclerosis daha az belirgin olabilir ve ağrı NSAID'lere daha az dramatik yanıt verebilir. Boyut önemli olmakla birlikte mutlak tek ölçüt değildir; lezyonun büyüme paterni, yerleşimi ve radyolojik sınırları birlikte değerlendirilmelidir.

Osteosarcoma

Küçük biyopside epithelioid osteoblasts ve yoğun osteoid yanlışlıkla malignite lehine yorumlanabilir. Osteosarcoma'da temel bulgular; belirgin sitolojik atipi, atypical mitoses, konak kemiği permeatif biçimde hapseden infiltrative growth ve malignant cells tarafından doğrudan üretilen düzensiz lace-like osteoid'dir. c-FOS expression bazı Osteosarcoma'larda görülebilir ancak çoğu kez fokal/patchy'dir; güçlü boyanma bile tek başına benignite kanıtı değildir. Morfolojik olarak kuşkulu bir lezyonda FOS rearrangement gösterilmesi daha destekleyicidir, fakat radyoloji ve yeterli örnekleme yine zorunludur.

Reactive bone ve fracture callus

Fracture callus, travma veya periosteal reaction; osteoid, woven bone, osteoblastic rimming ve hatta belirgin hücresellik gösterebilir. Reactive süreçte zonation, yüzeye paralel maturation, fracture line veya bilinen travmatik/inflamatuvar neden beklenir; ayrı bir nidus bulunmaz. Erken callus'taki mitotik aktivite maligniteyle karıştırılmamalıdır.

Brodie abscess / subacute osteomyelitis

Radyolojik olarak sklerotik kenarlı küçük lytic focus nidusu taklit edebilir. Brodie abscess'te serpiginous cavity, penumbra sign ve enfeksiyonla uyumlu klinik bulgular yardımcıdır. Histolojide necrosis, granulation tissue ve akut/kronik inflammatory infiltrate baskındır; düzenli osteoblast-lined woven bone trabeculae oluşturan gerçek nidus yoktur.

Stress fracture

Kortikal kalınlaşma ve ağrı nedeniyle Osteoid osteoma ile karışabilir. Görüntülemede lineer fracture line, periosteal callus ve aktiviteyle ilişkili mekanik ağrı beklenir; nidus gösterilemez. Histolojide zonal reparative bone ve callus mimarisi ön plandadır.

Osteoma

Osteoma çoğunlukla craniofacial skeleton'da gelişen, matür compact veya cancellous lamellar bone'dan oluşan yoğun radyopak bir kitledir. Osteoid osteoma'daki ağrılı küçük nidus, damardan zengin stroma ve woven bone–osteoid paterni bulunmaz.

Tanısal tuzaklar

  • Nidusu örneklemeden yalnız reactive sclerosis'i incelemek: Küretaj veya ablation materyalinde çok az doku bulunabilir. Yalnız yoğun lamellar bone görülmesi Osteoid osteoma'yı doğrulamaz veya dışlamaz; örneğin görüntülemede nidusu temsil edip etmediği bilinmelidir.
  • Boyutu tek başına belirleyici kabul etmek: 2 cm sınırı güçlü bir pratik ipucudur; ancak Osteoid osteoma–Osteoblastoma ayrımı klinik, anatomik ve radyolojik bağlamdan koparılamaz.
  • MRI'daki yaygın oedema'yı agresiflik saymak: Küçük bir nidus çevresinde çok belirgin marrow ve soft-tissue reaction görülebilir. CT korelasyonu yapılmadığında enfeksiyon veya malignite fazla tanınabilir.
  • Intra-articular lezyonlarda klasik tabloyu aramak: Bu olgularda gece ağrısı/NSAID yanıtı daha az tipik, sclerosis daha silik; synovitis ve eklem yakınmaları baskın olabilir.
  • Bland ama iri osteoblasts'i malign saymak: Hücre büyüklüğü veya belirgin nükleol tek başına Osteosarcoma değildir; permeation, gerçek atypia ve malignant osteoid aranmalıdır.
  • c-FOS pozitifliğini tek başına tanı koydurucu saymak: Boyanmanın yaygınlığı ve şiddeti, internal controls, morfoloji ve görüntüleme birlikte yorumlanmalıdır. Fokal expression mimiklerde görülebilir.
  • Negatif c-FOS'u dışlama testi olarak kullanmak: Uzun decalcification antijeni ortadan kaldırabilir; teknik ve preanalitik koşullar bilinmeden negatiflik anlamlandırılamaz.
  • FOS pathway bulgusunu iki antiteyi ayırmak için kullanmak: Osteoid osteoma ve Osteoblastoma aynı moleküler değişiklikleri paylaşabilir; FOS/FOSB sonucu bu ikisi arasında ayrım sağlamaz.
  • Tedavi sonrası materyali aşırı yorumlamak: Thermal ablation veya önceki girişim sonrasında necrosis, fibrosis ve distorsiyon baskın olabilir; canlı nidusun bulunmaması başlangıç tanısını geriye dönük olarak çürütmez.

Sonuç olarak Osteoid osteoma tanısında en güvenilir yaklaşım; tipik ağrı ve CT'de küçük nidusu, damardan zengin stroma içindeki bland osteoblast-lined woven bone–osteoid trabeculae ile eşleştirmek, c-FOS/FOS rearrangement bulgularını ise seçilmiş ve teknik olarak uygun olgularda destekleyici olarak kullanmaktır.

Kaynaklar

  1. WHO Classification of Tumours Editorial Board. Soft Tissue and Bone Tumours. WHO Classification of Tumours, 5th Edition, Volume 3. IARC, 2020. ISBN: 978-92-832-4502-5; PMID/DOI yok. IARC yayın sayfası
  2. IARC. WHO Classification of Tumours: Soft Tissue and Bone Tumours—Structure. Resmî çevrimiçi sınıflama yapısı; PMID/DOI yok. IARC yapı sayfası
  3. Hornick JL, Bovée JVMG, Antonescu CR, et al.; WHO Classification of Tumours Standing Editorial Board. The 2026 World Health Organization Classification of Tumors of Soft Tissue and Bone: 6th Edition. Am J Surg Pathol. 2026. PMID: 42839882. DOI: 10.1097/PAS.0000000000002624. PubMed · DOI
  4. Fittall MW, Mifsud W, Pillay N, et al. Recurrent rearrangements of FOS and FOSB define osteoblastoma. Nat Commun. 2018;9(1):2150. PMID: 29858576. DOI: 10.1038/s41467-018-04530-z. PubMed · DOI
  5. Amary F, Markert E, Berisha F, et al. FOS Expression in Osteoid Osteoma and Osteoblastoma: A Valuable Ancillary Diagnostic Tool. Am J Surg Pathol. 2019;43(12):1661-1667. PMID: 31490237. DOI: 10.1097/PAS.0000000000001355. PubMed · DOI
  6. Lam SW, Cleven AHG, Kroon HM, et al. Utility of FOS as diagnostic marker for osteoid osteoma and osteoblastoma. Virchows Arch. 2020;476(3):455-463. PMID: 31768625. DOI: 10.1007/s00428-019-02684-9. PubMed · DOI
  7. Yalcinkaya U, Doganavsargil B, Sezak M, et al. Clinical and morphological characteristics of osteoid osteoma and osteoblastoma: a retrospective single-center analysis of 204 patients. Ann Diagn Pathol. 2014;18(6):319-325. PMID: 25224389. DOI: 10.1016/j.anndiagpath.2014.08.006. PubMed · DOI
  8. Lam SW, Belova T, Franceschini N, et al. Truncated FOS impairs osteogenic differentiation and induces prostaglandin and NFκB signalling in an in vitro cell-of-origin model for osteoid osteoma and osteoblastoma. J Pathol. 2026;268(3):263-275. PMID: 41424327. DOI: 10.1002/path.70010. PubMed · DOI
  9. Amary F, Flanagan AM, O'Donnell P. Benign Bone-Forming Tumors. Surg Pathol Clin. 2021;14(4):549-565. PMID: 34742480. DOI: 10.1016/j.path.2021.06.002. PubMed · DOI

Bu yazı bireysel yorum ve eğitim amaçlıdır; tanı veya raporlama amacıyla kullanılamaz.

← Tüm blog yazıları