Osteoma, neredeyse tümüyle kraniyofasiyal iskelette ortaya çıkan, yavaş büyüyen benign bir bone-forming tumour'dur. En sık kafatası ve yüz kemiklerinin yüzeyinde, paranasal sinüslerde—özellikle frontal ve ethmoid sinüslerde—ve mandibulada görülür. Çoğu lezyon tesadüfen saptanır; tanı, yoğun radyopak kitlenin anatomik yerleşimi ve matür kemik morfolojisinin birlikte değerlendirilmesine dayanır. WHO/IARC sınıflamasında osteogenic tumours içinde ayrı bir antite olarak yer alır.
Morfoloji
Radyolojik olarak genellikle iyi sınırlı, homojen yoğunlukta, korteksle devamlılık gösteren ekzofitik ya da sinüs içine uzanan bir kemik kitlesidir. Histolojik görünüm üç ana patern oluşturabilir:
- Ivory/compact tip: Az sayıda damar kanalı ve minimal marrow space içeren yoğun, sklerotik matür lameller kemikten oluşur. Haversian benzeri kanallar izlenebilir.
- Cancellous/trabecular tip: Fibrofatty veya hematopoietic marrow ile ayrılan matür lameller bone trabeculae görülür. Osteoblastic rimming değişkendir.
- Mixed tip: Compact ve cancellous alanlar aynı lezyonda bulunur.
Sino-orbital osteomaların bir bölümünde woven bone/osteoid, belirgin osteoblastlar ve damardan zengin stroma içeren osteoblastoma-like foci görülebilir. Bu odaklar, lezyonun geri kalanındaki tipik osteoma mimarisi ve uyumlu görüntüleme bulguları varlığında tek başına Osteoblastoma ya da agresif davranış anlamına gelmez. Belirgin sitolojik atipi, atypical mitosis, permeative infiltration ve yıkıcı soft-tissue invasion beklenmez.
İmmünohistokimya ve moleküler özellikler
Rutin tanıda immunohistochemistry çoğunlukla gerekli değildir. SATB2, osteoblastic differentiation'ı gösterebilir; ancak Osteoma için özgül değildir ve morfoloji ile radyolojinin yerini tutmaz.
Sporadik craniofacial Osteoma'larda WNT/β-catenin pathway aktivasyonunu destekleyen somatik CTNNB1 hotspot mutations gösterilmiştir. Baumhoer ve arkadaşlarının serisinde mutasyon 36 olgunun 22'sinde (%61,1) saptanmış, en sık değişiklik p.S45P olmuştur. Bu bulgu Osteoma'nın en azından önemli bir bölümünün neoplastik niteliğini destekler; ancak negatif sonuç tanıyı dışlamaz ve CTNNB1 analizi zorunlu bir tanı ölçütü değildir.
Nuclear β-catenin immunostaining, craniofacial fibro-osseous lesions arasında yeterli özgüllüğe sahip değildir; CTNNB1 mutation için güvenilir bir surrogate marker olarak kullanılmamalıdır.
Çoklu craniofacial veya jaw osteomas; supernumerary/impacted teeth, odontomas, desmoid-type fibromatosis ya da aile öyküsüyle birlikteyse Gardner syndrome / familial adenomatous polyposis açısından önemli bir tanısal ipucudur. Bu sendromda temel değişiklik germline APC pathogenic variant'tır. Buna karşılık tek bir sporadik Osteoma, tek başına sendrom kanıtı değildir.
Ayırıcı tanı
Osteoid osteoma
Genellikle çocuk ve genç erişkinlerde görülür; gece artan ve NSAID ile azalan ağrı tipiktir. Görüntülemede çoğunlukla 2 cm'den küçük bir nidus ile çevresel reactive sclerosis bulunur. Histolojik olarak osteoblastic rimming gösteren woven bone ve osteoid, damardan zengin stroma içindedir. FOS/FOSB rearrangements ve c-FOS expression destekleyici olabilir. Osteoma ise çoğunlukla kraniyofasiyal yerleşimli, yoğun matür lameller kemik kitlesidir.
Osteoblastoma
Çoğunlukla vertebra ve uzun kemiklerde, daha büyük ve ağrılı bir lezyondur. Woven bone/osteoid trabeculae, belirgin osteoblastlar ve gevşek vascular stroma baskındır; FOS/FOSB rearrangements sık görülür. Craniofacial Osteoma içindeki sınırlı osteoblastoma-like foci nedeniyle yalnızca küçük bir biyopsi parçası yanıltıcı olabilir. Lezyonun bütünü, matür compact/cancellous alanlar ve görüntüleme bulguları birlikte değerlendirilmelidir.
Fibrous dysplasia
İyi sınırlı ekzofitik bir kitle yerine kemiğe karışan “ground-glass” görünüm daha tipiktir. Histolojide osteoblastic rimming göstermeyen, düzensiz “Chinese character” biçimli woven bone trabeculae hücresel fibrous stroma içinde yer alır; GNAS mutation tanıyı destekler.
Ossifying fibroma
Özellikle jaw'da iyi sınırlı ve expansile olabilir. Ancak fibrous stroma içinde değişken bone/cementum-like mineralized material ve çoğu kez çevre kemikten keskin ayrılma gösterir. Osteoma'daki baskın matür lameller kemik kitlesi ve yoğun radyopak görünüm ayırıcıdır.
Parosteal osteosarcoma ve low-grade central osteosarcoma
Kraniyofasiyal bölge dışında “osteoma” tanısı koymadan önce bu lezyonlar özellikle dışlanmalıdır. Uzun kemik yüzeyinde gelişen Parosteal osteosarcoma, bone trabeculae arasında spindle-cell stroma, çevre korteksi sarma ve medullary invasion gösterebilir. Low-grade central osteosarcoma intramedullary yerleşimli, infiltrative/permeative büyüyen fibro-osseous bir neoplazidir. Her ikisinde de MDM2/CDK4 amplification tanıya yardımcı olabilir.
Torus, exostosis ve reactive bone
Stereotipik anatomik bölgelerdeki torus ve exostoses histolojik olarak Osteoma ile bütünüyle örtüşebilir. Klinik öykü, büyüme davranışı ve radyolojik mimari ayırımın temelidir. Reactive periosteal bone'da altta yatan travma, inflamasyon veya enfeksiyon bulguları aranır.
Tanısal tuzaklar
- Radyolojiden bağımsız tanı koymak: Decalcified küçük biyopside yalnızca matür kemik görülmesi Osteoma için yeterli değildir. Yerleşim, korteks ilişkisi ve lezyonun sınırları bilinmelidir.
- Her ekzofitik kemik kitlesini Osteoma saymak: Craniofacial skeleton dışındaki lezyonlarda osteochondroma, parosteal osteosarcoma ve reactive exostosis öncelikle düşünülmelidir.
- Osteoblastoma-like alanları aşırı yorumlamak: Özellikle sino-orbital Osteoma'larda bu odaklar benign spektrum içinde bulunabilir; odak varlığı tek başına agresiflik göstergesi değildir.
- β-catenin immunostaining'i moleküler test yerine kullanmak: Nuclear staining özgül değildir; mutation status'u güvenilir biçimde öngörmez.
- Sendrom ilişkisini iki yönde yanlış yorumlamak: Solitary Osteoma Gardner syndrome'u kanıtlamaz; buna karşılık çoklu jaw/crandiofacial osteomas ve eşlik eden dental veya desmoid bulgular gözden kaçırılmamalıdır.
- Büyüklüğü malignite ölçütü kabul etmek: Büyük bir Osteoma benign olabilir. Malignite kuşkusu boyuttan çok infiltrative growth, atypical stroma, medullary invasion ve uyumsuz görüntüleme bulgularına dayanmalıdır.
- Decalcification etkisini unutmak: Yoğun decalcification hücresel ayrıntıyı bozabilir ve molecular testing başarısını azaltabilir; bu durum sınırlı örneklerde ayırıcı tanıyı güçleştirir.
Kaynaklar
- WHO Classification of Tumours Editorial Board. Soft Tissue and Bone Tumours. WHO Classification of Tumours, 5th Edition, Volume 3. IARC, 2020. ISBN 978-92-832-4502-5; PMID/DOI yok. IARC yayın sayfası
- IARC. WHO Classification of Tumours: Soft Tissue and Bone Tumours—Structure. Resmî çevrimiçi sınıflama yapısı; PMID/DOI yok. IARC yapı sayfası
- Hornick JL, Bovée JVMG, Antonescu CR, et al.; WHO Classification of Tumours Standing Editorial Board. The 2026 World Health Organization Classification of Tumors of Soft Tissue and Bone: 6th Edition. Am J Surg Pathol. 2026. PMID: 42839882. DOI: 10.1097/PAS.0000000000002624. PubMed · DOI
- Baumhoer D, Berthold R, Isfort I, et al. Recurrent CTNNB1 mutations in craniofacial osteomas. Mod Pathol. 2022;35(4):489-494. PMID: 34725446. DOI: 10.1038/s41379-021-00956-x. PubMed · DOI
- McHugh JB, Mukherji SK, Lucas DR. Sino-orbital osteoma: a clinicopathologic study of 45 surgically treated cases with emphasis on tumors with osteoblastoma-like features. Arch Pathol Lab Med. 2009;133(10):1587-1593. PMID: 19792048. DOI: 10.5858/133.10.1587. PubMed · DOI
- Horvai AE, Jordan RC. Fibro-osseous lesions of the craniofacial bones: β-catenin immunohistochemical analysis and CTNNB1 and APC mutation analysis. Head Neck Pathol. 2014. PMID: 24664543. DOI: 10.1007/s12105-014-0535-7. PubMed · DOI
- D'Agostino S, Dell'Olio F, Tempesta A, et al. Osteoma of the Jaw as First Clinical Sign of Gardner's Syndrome: The Experience of Two Italian Centers and Review. J Clin Med. 2023;12(4):1496. PMID: 36836031. DOI: 10.3390/jcm12041496. PubMed · DOI
- Amary F, Flanagan AM, O'Donnell P. Benign Bone-Forming Tumors. Surg Pathol Clin. 2021;14(4):549-565. PMID: 34742480. DOI: 10.1016/j.path.2021.06.002. PubMed · DOI