Tanısal Yaklaşım

100. Erdheim-Chester disease. Simetrik uzun kemik osteosklerozu ile CD68/CD163 pozitif, CD1a/CD207 negatif xanthogranulomatous infiltrasyon tanının temel birlikteliğidir.

Yaklaşık 8 dakika

Erdheim-Chester disease (ECD), MAPK yolunu aktive eden somatik değişikliklerle ilişkili, macrophage fenotipli neoplastik histiocyte’ların kemik ve extraskeletal dokularda biriktiği sistemik bir histiocytic neoplasm’dır. WHO 5. edisyon Haematolymphoid Tumours sınıflamasında histiocyte/macrophage neoplasms içinde; WHO 5. edisyon Soft Tissue and Bone Tumours yapısında ise kemiğin haematopoietic neoplasms grubu içinde yer alır. Tanı, tek başına “foamy histiocyte” morfolojisine veya tek bir immunohistochemical marker’a değil; histoloji, immunophenotype, karakteristik organ dağılımı ve moleküler bulguların birlikteliğine dayanır.

ECD çoğunlukla orta-ileri yaştaki erişkinlerde görülür. En karakteristik iskelet bulgusu, alt ekstremite uzun kemiklerinin distal femur ile proksimal-distal tibia/fibula meta-diaphysis’lerinde bilateral ve simetrik osteosclerosis’tir. Epiphysis genellikle korunur; 99mTc bone scintigraphy veya FDG-PET/CT’de simetrik tutulum belirginleşebilir. Extraskeletal hastalık; perinephric “hairy kidney” infiltrasyonu, periaortic “coated aorta”, sağ atrioventricular groove/sağ atrium çevresinde pseudotumour, pericardial tutulum, orbital kitle, hypothalamic-pituitary hastalık, interstitial lung tutulumu, central nervous system lezyonları ve xanthelasma benzeri deri lezyonlarıyla ortaya çıkabilir. Bu dağılım, bland ve az hücreli biyopsilerde tanıya giden en güçlü ipuçlarından biridir.

Morfoloji

Klasik lezyon, değişen oranlarda foamy/xanthomatous histiocyte, multinucleated Touton-type giant cell, lymphocyte ve plasma cell içeren fibrotik bir infiltrasyondur. Neoplastik histiocyte’lar geniş soluk ya da köpüksü sitoplazmalı, küçük yuvarlak-oval nükleuslu ve belirgin atypia göstermeyen hücrelerdir. Nükleer oluklar Langerhans cell histiocytosis’teki kadar belirgin değildir; emperipolesis beklenen bir özellik değildir.

Morfolojik spektrum geniştir ve örnekleme yerine göre değişir:

  • Kemik lezyonları xanthogranulomatous histiocyte’lardan zengin olabileceği gibi belirgin sclerosis/fibrosis içinde seyrek hücreli kalabilir.
  • Retroperitoneal ve perinephric örneklerde dense fibrosis, küçük damarlar çevresinde lymphoplasmacytic inflammation ve aralarda az sayıda foamy histiocyte görülebilir.
  • Cardiac, pulmonary ve central nervous system biyopsilerinde xanthomatous görünüm silik; lymphohistiocytic veya fibrohistiocytic patern baskın olabilir.
  • Deri/orbital lezyonlarda Touton-type giant cell ve lipidize histiocyte daha belirgin olabilir.
  • Mitotic activity düşüktür; necrosis ve belirgin cytologic atypia klasik ECD için beklenmez.

Touton-type giant cell yokluğu ECD’yi dışlamaz. Tersine yalnız Touton-type giant cell varlığı da ECD’ye özgü değildir. Histoloji bazen sıradan fat necrosis, chronic inflammation veya nonspecific retroperitoneal fibrosis görünümüne indirgenecek kadar bland olabilir.

İmmünohistokimya ve moleküler özellikler

Neoplastik histiocyte’lar tipik olarak:

  • CD68, CD163, fascin ve sıklıkla factor XIIIa pozitiftir,
  • CD1a ve CD207/langerin negatiftir,
  • S100 çoğunlukla negatif, bazı olgularda zayıf veya fokal pozitiftir,
  • BRAF VE1, BRAF V600E-mutated olgularda sitoplazmik pozitiflik gösterebilir,
  • cyclin D1 ve pERK, MAPK-pathway aktivasyonunu yansıtan destekleyici marker’lar olarak pozitif olabilir.

CD68/CD163 pozitifliği macrophage soyunu destekler, fakat reactive histiocyte’larda da bulunduğundan özgül değildir. CD1a/CD207 negatifliği Langerhans cell histiocytosis’ten ayrımda önemlidir; ancak nadir mixed ECD/LCH olgularında aynı hastada iki ayrı histiocytic komponent bulunabilir. Bu durumda her komponentin morfolojisi ve immunophenotype’ı ayrı değerlendirilmelidir.

2026 tarihli 41 hastalık bir çalışmada cyclin D1 37/41 (%90) ECD olgusunda, sıklıkla nükleer ve sitoplazmik paternle; pERK ise 32/39 (%82) olguda pozitif bulunmuştur. Güçlü nükleer-sitoplazmik cyclin D1 ekspresyonu uygun klinik/radyolojik bağlamda ECD’yi destekleyebilir. Bununla birlikte juvenile/adult xanthogranuloma’nın bir bölümünde cyclin D1 pozitifliği görülebildiğinden marker tek başına tanısal değildir.

ECD’nin yaklaşık yarıdan fazlasında BRAF V600E bulunur; oran hasta grubu ve test yöntemine göre değişir. BRAF V600E-negative olgularda MAP2K1, KRAS, NRAS, ARAF, RAF1, MAP2K2, NF1 ve diğer MAPK-pathway değişiklikleri; daha nadiren kinase fusion veya amplifications saptanabilir. 2019 tarihli tissue/cell-free DNA çalışmasında değerlendirilebilen olguların %50’sinde BRAF V600E; BRAF V600E dışı inceleme yapılabilenlerin önemli bölümünde alternatif genomik değişiklikler gösterilmiştir. Bu bulgular ECD’nin MAPK-driven neoplazik doğasını destekler.

Düşük neoplastik hücre oranı nedeniyle mutation allele fraction çok düşük olabilir. BRAF VE1 negatifliği, BRAF V600E’yi teknik olarak bütünüyle dışlamaz; yalnız BRAF hotspot analizi de diğer MAPK-pathway değişikliklerini göstermez. Plasma cell-free DNA bazı olgularda dokuya tamamlayıcı olabilir, ancak clonal haematopoiesis kaynaklı JAK2, ASXL1, U2AF1 gibi varyantlar neoplastik histiocyte kökenli sanılmamalıdır. ECD ile clonal haematopoiesis ve myeloid neoplasm birlikteliği klinik olarak anlamlıdır; sonuçlar doku ve hematolojik bağlamla eşleştirilmelidir.

Ayırıcı tanı

Langerhans cell histiocytosis

Langerhans cell histiocytosis’te grooved/reniform nükleuslu hücreler ve sıklıkla eosinophil-rich zemin vardır; neoplastik hücreler CD1a, CD207/langerin ve S100 pozitiftir. Kemik lezyonları çoğunlukla lytic ve focaldır. ECD’de ise CD1a/CD207 negatif macrophage fenotipi ile bilateral-symmetric uzun kemik osteosclerosis’i tipiktir. BRAF V600E her iki hastalıkta da görülebileceği için tek başına ayrım yaptırmaz.

Rosai-Dorfman disease

Rosai-Dorfman disease’de geniş soluk sitoplazmalı histiocyte’larda emperipolesis karakteristiktir; hücreler S100 ve OCT2 pozitif, CD1a/CD207 negatiftir. ECD’de S100 çoğunlukla negatif veya fokal, emperipolesis yoktur. Her iki antite MAPK-pathway değişiklikleri taşıyabilir ve nadiren overlap histiocytosis görülebilir; bu nedenle mutation varlığı tek başına antiteyi belirlemez.

Juvenile/adult xanthogranuloma

Xanthogranuloma, foamy histiocyte ve Touton-type giant cell bakımından ECD ile çok benzerdir; immunophenotype da CD68/CD163/factor XIIIa pozitif, CD1a/langerin negatiftir. Lokalize cutaneous lezyonda, ECD’ye özgü sistemik görüntüleme paterni yoksa histolojiyle kesin ayrım mümkün olmayabilir. Cyclin D1 pozitifliği ECD lehine destek sağlayabilse de xanthogranuloma’da da görülebilir.

IgG4-related disease

IgG4-related disease, periaortic ve perirenal fibrosis ile “coated aorta/hairy kidney” benzeri görünüm oluşturabilir. Dense lymphoplasmacytic infiltrate, storiform fibrosis, obliterative phlebitis ve artmış IgG4-positive plasma cell/IgG4:IgG oranı IgG4-related disease lehinedir. ECD’de foamy CD163-positive histiocyte’lar ve MAPK-pathway değişikliği destekleyicidir. Bazı ECD örneklerinde IgG4-positive plasma cell artışı görülebileceğinden yalnız hücre sayımıyla IgG4-related disease tanısı konmamalıdır.

Idiopathic retroperitoneal fibrosis

Idiopathic retroperitoneal fibrosis üreterler ve büyük damarlar çevresinde fibrotik kitle oluşturabilir. ECD’de perinephric rind, periaortic infiltration ve karakteristik long-bone tutulum birlikteliği daha tipiktir. Az hücreli retroperitoneal biyopsi her iki durumda da nonspecific fibrosis gösterebilir; neoplastik histiocyte’ların hedeflenmesi ve moleküler korelasyon gerekir.

Reactive xanthogranulomatous inflammation ve fat necrosis

Reactive süreçlerde foamy histiocyte, foreign-body giant cell ve fibrosis bulunabilir; CD68/CD163 pozitifliği beklenir. Ancak ECD’nin karakteristik sistemik dağılımı, diffuse güçlü cyclin D1/pERK paterni ve klonal MAPK-pathway değişikliği reactive süreç lehine değildir. Fat necrosis’te cyclin D1 zayıf-yamalı olabileceğinden boyanmanın yoğunluğu ve dağılımı önemlidir.

Malakoplakia

Malakoplakia’da granular eosinophilic sitoplazmalı von Hansemann histiocyte’ları ve Michaelis-Gutmann bodies bulunur; bu yapılar PAS-positive, von Kossa ve iron stains ile gösterilebilir. Histiocyte’lar CD68/CD163 pozitiftir, fakat ECD’nin tipik görüntüleme dağılımı ve MAPK değişiklikleri yoktur.

Histiocytic sarcoma

Histiocytic sarcoma CD68/CD163-positive olabilir, ancak belirgin nuclear atypia, iri nükleol, yüksek mitotic activity, atypical mitosis ve necrosis ile ECD’den ayrılır. ECD hücreleri genellikle cytologically bland’dır. Yüksek dereceli morfolojide yalnız BRAF/MAPK değişikliği antiteyi belirlemez.

Lymphoma ve diğer fibrosing neoplasms

Fibrotik zeminde ezilmiş lymphoid hücreler, ECD’nin lymphohistiocytic örneklerini lymphoma’ya benzetebilir. Pan-leukocyte, B/T-cell ve plasma-cell marker’larıyla neoplastik lymphoid popülasyon araştırılır. Cardiac, orbital veya central nervous system örneklerinde regressed lymphoma ve inflammatory pseudotumour ile ayrım, moleküler bulgular ve diğer organlardaki karakteristik ECD paterninin gösterilmesini gerektirebilir.

Tanısal tuzaklar

  1. Klasik foamy hücre ve Touton-type giant cell yokluğunda ECD’yi dışlamak: Özellikle retroperitoneal, cardiac, pulmonary ve CNS örnekleri pauci-cellular fibrotik veya lymphohistiocytic olabilir.
  2. CD68/CD163 pozitifliğini tanısal kabul etmek: Bu marker’lar reactive macrophage’larda da pozitiftir; özgüllük klinik-radyolojik dağılım ve clonality’den gelir.
  3. Fokal S100 pozitifliği nedeniyle Rosai-Dorfman disease demek: ECD’de S100 zayıf/fokal olabilir; emperipolesis ve OCT2 paterniyle birlikte değerlendirilmelidir.
  4. BRAF V600E’yi ECD’ye özgü saymak: Langerhans cell histiocytosis, melanoma ve başka neoplaziler aynı mutasyonu taşıyabilir.
  5. BRAF VE1 negatifliğinde ECD’yi veya MAPK aktivasyonunu dışlamak: Düşük lesional fraction, decalcification ve non-V600E değişiklikler yanlış negatifliğe yol açar.
  6. Yalnız BRAF hotspot testiyle “molecularly negative” demek: Alternatif BRAF değişiklikleri, MAP2K1, RAS, ARAF/RAF1 ve kinase fusion’ları daha geniş analiz gerektirebilir.
  7. Decalcified kemik biyopsisinde negatif moleküler sonucu kesin kabul etmek: Güçlü asit işlemi DNA kalitesini ve düşük allele-fraction varyantların saptanmasını bozabilir.
  8. “Hairy kidney” veya “coated aorta”yı tek başına patognomonik saymak: IgG4-related disease, retroperitoneal fibrosis ve başka infiltrative süreçler benzer dağılım gösterebilir.
  9. Mutation-positive cell-free DNA sonucunu doğrudan ECD’ye atfetmek: Clonal haematopoiesis ve eşlik eden myeloid neoplasm varyantları ayırt edilmelidir.
  10. Mixed histiocytosis’i gözden kaçırmak: Aynı hastada ECD ile Langerhans cell histiocytosis veya Rosai-Dorfman disease komponentleri bulunabilir; tek bir biyopsinin fenotipi bütün hastalığı temsil etmeyebilir.
  11. Araştırma oranlarını WHO tanı kriteri gibi sunmak: Cyclin D1/pERK duyarlılıkları ve genomik oranlar kohorta özgüdür; resmî sınıflama değişikliği değildir.

Kaynaklar

  1. WHO Classification of Tumours Editorial Board. Soft Tissue and Bone Tumours. WHO Classification of Tumours, 5th ed., Volume 3. IARC, 2020. ISBN 978-92-832-4502-5. IARC · WHO sınıflama yapısı
  2. WHO Classification of Tumours Editorial Board. Haematolymphoid Tumours. WHO Classification of Tumours, 5th ed., Volume 11. IARC, 2024. ISBN 978-92-832-4520-9. IARC · WHO sınıflama yapısı
  3. Ravindran A, Rech KL, Histio-Care Network. How I diagnose Erdheim-Chester disease. Am J Clin Pathol. 2026;166(2):aqag094. PMID: 42624824. DOI: 10.1093/ajcp/aqag094. PubMed · DOI
  4. Oskarsdottir AR, et al. Cyclin D1 Overexpression With Cytoplasmic Localization Distinguishes Erdheim-Chester Disease From Reactive Histiocytic Infiltrates. Am J Surg Pathol. 2026;50(3):273-282. PMID: 41495601. DOI: 10.1097/PAS.0000000000002506. PubMed · DOI
  5. Pegoraro F, et al. Phenotype, treatment, and determinants of prognosis in Erdheim-Chester disease: an international, retrospective, cohort study. Lancet Haematol. 2026. PMID: 42880331. DOI: 10.1016/S2352-3026(26)00247-4. PubMed · DOI
  6. Lee JY, et al. Clinico-Pathologic Features of Adult Erdheim-Chester Disease in South Korea: A Multicenter Retrospective Study (KCSG LY22-15). Cancer Res Treat. 2026. PMID: 42392581. DOI: 10.4143/crt.2026.0404. PubMed · DOI
  7. Papo M, et al. The histopathology of Erdheim-Chester disease: a comprehensive review of a molecularly characterized cohort. Mod Pathol. 2018;31(4):581-597. PMID: 29192649. DOI: 10.1038/modpathol.2017.160. PubMed · DOI
  8. Janku F, et al. Molecular Profiling of Tumor Tissue and Plasma Cell-Free DNA from Patients with Non-Langerhans Cell Histiocytosis. Mol Cancer Ther. 2019;18(6):1149-1157. PMID: 31015311. DOI: 10.1158/1535-7163.MCT-18-1244. PubMed · DOI
  9. Goyal G, et al. Erdheim-Chester disease: consensus recommendations for evaluation, diagnosis, and treatment in the molecular era. Blood. 2020;135(22):1929-1945. PMID: 32187362. DOI: 10.1182/blood.2019003507. PubMed · DOI

Bu yazı bireysel yorum ve eğitim amaçlıdır; tanı veya raporlama amacıyla kullanılamaz.