Tanısal Yaklaşım

102. ALK related histiocytosis. CD68/CD163 pozitif histiocyte’larda ALK ekspresyonu ve ALK rearrangement tanının moleküler omurgasıdır.

Yaklaşık 8 dakika

ALK related histiocytosis, literatürde daha sık kullanılan adıyla ALK-positive histiocytosis, histiocytic farklılaşma gösteren neoplastik hücrelerde ALK ekspresyonu bulunan ve çoğu olguda bir ALK rearrangement ile tanımlanan nadir bir histiocytic neoplasm’dır. WHO 5. edisyon Haematolymphoid Tumours sınıflamasında histiocyte/macrophage neoplasms içinde yer alır. İlk kez ağır hepatosplenik ve haematopoietic tutulumu olan infantlarda tanımlanmış olsa da günümüzde çocuk ve erişkinlerde, tek odaklı ya da multisystem hastalık biçiminde; central/peripheral nervous system, deri, meme, akciğer, gastrointestinal tract, kemik ve yumuşak dokuda görülebildiği bilinmektedir.

Tanının temel mantığı üç bulgunun birlikte değerlendirilmesine dayanır: uyumlu bland histiocytic morfoloji, CD68/CD163 ile histiocytic lineage’ın gösterilmesi ve ALK aktivasyonunun immunohistochemical ve tercihen moleküler olarak doğrulanması. ALK pozitifliği tek başına bu antiteyi tanımlamaz; aynı belirteci eksprese eden lymphoid, epithelial ve myofibroblastic neoplasms dışlanmalıdır.

Morfoloji

Morfolojik spektrum geniştir ve yaşa, yerleşime ve lezyonun süresine göre değişebilir. Neoplastik histiocyte’lar çoğunlukla orta-büyük boyutlu, yuvarlak, oval, reniform veya belirgin kıvrımlı nükleuslu; ince kromatinli ve küçük nükleollü hücrelerdir. Sitoplazma bol, soluk eozinofilik ya da amphophilic olabilir; ince vakuoller veya lipidization görülebilir. Belirgin yüksek dereceli nuclear pleomorphism, yaygın necrosis ve atypical mitosis beklenen özellikler değildir.

Başlıca morfolojik görünümler şunlardır:

  • Monomorphic cellular patern: Yoğun, nispeten tekdüze histiocyte infiltrasyonu; xanthomatous değişiklik azdır veya yoktur.
  • Xanthogranulomatous patern: Foamy histiocyte, Touton-type giant cell, cholesterol cleft ve değişen derecede fibrosis içerir; juvenile xanthogranuloma’yı taklit edebilir.
  • Spindle-cell patern: Özellikle meme ve yumuşak doku lezyonlarında fascicular veya storiform dizilim gösteren bland spindle cells baskın olabilir. Histiocytic hücreler az sayıda epithelioid odak halinde kalabilir.
  • Fibrotic patern: Uzun süreli lezyonlarda kollajen artışı ve storiform görünüm, neoplastik hücreleri seyrelterek inflammatory veya fibroblastic bir süreç izlenimi verebilir.

Zeminde lymphocyte ve plasma cell değişken miktardadır. Emperipolesis görülebilir; ancak Rosai-Dorfman disease’deki kadar düzenli ve yaygın değildir, tanı için zorunlu değildir. Infantile systemic olgularda liver sinüzoidleri, spleen ve bone marrow tutulabilir; erythrophagocytosis görülebilir. Bone ve soft-tissue lezyonlarında görüntüleme bulguları özgül değildir; infiltratif kitle, lytic bone lesion veya spinal/meningeal kitle biçiminde sunulabilir.

İmmünohistokimya ve moleküler özellikler

Neoplastik hücreler tipik olarak:

  • ALK pozitiftir; boyanma diffüz granular cytoplasmic, membranous-cytoplasmic, perinuclear veya focal dot-like olabilir,
  • CD68, CD163 ve lysozyme pozitiftir,
  • factor XIIIa ve fascin sıklıkla pozitif olabilir,
  • S100 değişkendir; diffüz, fokal ya da tamamen negatif olabilir,
  • CD1a ve CD207/langerin negatiftir,
  • epithelial, melanocytic ve lineage-specific lymphoid marker’lar beklenen biçimde negatiftir.

ALK boyanmasının şiddeti ve hücre içi paterni fusion partner’a ve kullanılan antikor clone/platformuna göre değişebilir. Bu nedenle yalnız birkaç hücrede zayıf veya dot-like ALK pozitifliği teknik artefakt sanılmamalı; buna karşılık diffüz ALK pozitifliği de lineage doğrulanmadan tanı koydurucu kabul edilmemelidir.

Antitenin tanımlayıcı moleküler olayı ALK gene rearrangementdır. En sık fusion KIF5B::ALK olmakla birlikte TPM3::ALK, CLTC::ALK, TFG::ALK, EML4::ALK, DCTN1::ALK ve daha seyrek başka partner’lar bildirilmiştir. İlk tanımlanan infantile systemic olgulardan birinde TPM3::ALK gösterilmiştir. En geniş serilerden birinde 39 olgunun 37’sinde ALK rearrangement doğrulanmış; 27 hastada KIF5B::ALK saptanmıştır. Bu dağılım araştırma kohortuna özgüdür ve KIF5B dışındaki partner’lar tanıyı dışlamaz.

Moleküler doğrulama için ALK break-apart FISH, targeted RNA sequencing veya fusion-capable NGS kullanılabilir. Break-apart FISH rearrangement’ı gösterir fakat partner’ı tanımlamaz; RNA temelli yöntemler fusion transcript’i doğrudan gösterebilir. Decalcified bone örneklerinde güçlü asit işlemi hem immunoreactivity’yi hem RNA kalitesini bozabileceğinden, mümkünse EDTA decalcification ve moleküler çalışma için ayrılmış undecalcified materyal tanısal güveni artırır.

ALK fusion, MAPK pathway aktivasyonuna yol açabilir; phospho-ERK ekspresyonu biyolojik aktivasyonu destekleyen bir araştırma bulgusudur, rutin tanı için zorunlu değildir. ALK inhibitor’larına bildirilen güçlü yanıtlar moleküler değişikliğin işlevsel önemini destekler; ancak tedavi yanıtı bir histolojik tanı ölçütü değildir.

Ayırıcı tanı

Rosai-Dorfman disease

Rosai-Dorfman disease’de iri-soluk histiocyte’lar, belirgin emperipolesis ve S100/OCT2/cyclin D1 ekspresyonu tipiktir; CD1a/CD207 negatiftir. ALK related histiocytosis de S100 pozitif olabilir ve emperipolesis gösterebilir. Ayrımda neoplastik hücrelerde gerçek ALK ekspresyonu ile ALK rearrangement’ın gösterilmesi belirleyicidir. Sadece emperipolesis veya sadece S100 pozitifliği Rosai-Dorfman disease tanısı için yeterli değildir.

Juvenile xanthogranuloma

Juvenile xanthogranuloma’da foamy histiocyte, Touton-type giant cell ve factor XIIIa pozitifliği bulunabilir; CD1a/CD207 negatiftir. Bu morfoloji ALK related histiocytosis’in özellikle geç dönem lezyonlarıyla neredeyse örtüşebilir. Sistemik, derin yerleşimli veya alışılmadık derecede cellular bir xanthogranulomatous lezyonda ALK immunohistochemistry ve gerektiğinde fusion analizi ayrımı sağlar.

Erdheim-Chester disease

Erdheim-Chester disease foamy histiocyte, Touton-type giant cell ve fibrosis ile benzer görünür. Bilateral-symmetric long-bone osteosclerosis, perinephric ve periaortic infiltrasyon ile BRAF/MAPK-pathway değişiklikleri Erdheim-Chester disease lehinedir. ALK related histiocytosis’te ALK rearrangement ve neoplastik hücrelerde ALK ekspresyonu beklenir; klasik Erdheim-Chester disease’de ALK pozitifliği tanımlayıcı değildir.

Langerhans cell histiocytosis

Langerhans cell histiocytosis’te grooved/reniform nükleuslu hücreler ve eosinophil-rich zemin benzerlik yaratabilir. CD1a ve CD207/langerin pozitifliği Langerhans cell lineage’ını gösterir. ALK related histiocytosis CD1a/CD207 negatiftir ve ALK rearrangement taşır.

Inflammatory myofibroblastic tumour

ALK pozitif spindle cells, fascicular-storiform mimari ve inflammatory zemin özellikle meme ile yumuşak dokuda inflammatory myofibroblastic tumour’u düşündürebilir. Inflammatory myofibroblastic tumour’da neoplastik hücreler myofibroblastic fenotip gösterir; SMA ve bazen desmin pozitiftir, buna karşılık diffüz CD163/lysozyme ekspresyonu beklenmez. ALK related histiocytosis’te spindle ve epithelioid hücrelerin aynı histiocytic immunophenotype’ı taşıması önemlidir. ALK rearrangement iki antitede de bulunabileceğinden, rearrangement’ın varlığı tek başına ayrım sağlamaz.

ALK-positive anaplastic large cell lymphoma

ALK-positive anaplastic large cell lymphoma’da hallmark cells, belirgin pleomorphism ve güçlü diffüz CD30 ekspresyonu görülür; T-cell/cytotoxic marker’lar değişken olabilir. Histiocytic marker’lar lineage’ı desteklemez. ALK related histiocytosis’te hücreler daha bland, CD68/CD163/lysozyme pozitif ve CD30 genellikle lineage tanımlayıcı biçimde diffüz değildir.

ALK-positive large B-cell lymphoma

ALK-positive large B-cell lymphoma plasmablastic morfoloji, plasma-cell marker’ları (CD138, MUM1/IRF4) ve çoğunlukla granular cytoplasmic ALK boyanması gösterir; CD20 ve PAX5 zayıf veya negatif olabilir. Bu nedenle yalnız conventional B-cell marker negatifliğine güvenmek tehlikelidir. Histiocytic marker paneli, plasma-cell programı ve fusion/lineage bağlamı birlikte değerlendirilmelidir.

Histiocytic sarcoma

Histiocytic sarcoma CD68/CD163/lysozyme pozitif olabilir; ancak belirgin nuclear atypia, pleomorphism, brisk mitotic activity, atypical mitosis ve necrosis ile yüksek dereceli görünüm gösterir. ALK related histiocytosis’te sitoloji çoğunlukla bland veya yalnız hafif atipiktir. ALK pozitifliği yüksek dereceli morfolojiyi görmezden gelmek için gerekçe değildir.

Metastatic ALK-rearranged carcinoma ve melanoma

ALK-rearranged carcinoma kemik veya yumuşak doku metastazında ALK pozitif olabilir; broad-spectrum cytokeratin ve epithelial marker’lar lineage’ı gösterir. Melanoma S100 pozitifliği ve epithelioid morfolojiyle taklit oluşturabilir; SOX10, Melan-A ve HMB45 melanocytic farklılaşmayı destekler. ALK related histiocytosis’te CD163/lysozyme ko-ekspresyonu ve ALK rearrangement’ın uyumlu morfoloji içinde gösterilmesi gerekir.

Tanısal tuzaklar

  1. ALK pozitifliğini tek başına tanı kabul etmek: ALK birçok lymphoid, epithelial ve mesenchymal neoplasm’da eksprese edilebilir; önce histiocytic lineage doğrulanmalıdır.
  2. Focal dot-like ALK boyanmasını negatif saymak: Bazı fusion partner’lar çok sınırlı veya alışılmadık subcellular patern oluşturabilir; uyumlu olguda FISH veya RNA-based testing gerekir.
  3. S100 pozitifliğini Rosai-Dorfman disease ile eşitlemek: S100 ALK related histiocytosis’te değişkendir ve emperipolesis de görülebilir.
  4. S100 negatifliğinde antiteyi dışlamak: S100 zorunlu değildir; CD68/CD163/lysozyme ile ALK birlikteliği daha değerlidir.
  5. Spindle-cell lezyonu doğrudan inflammatory myofibroblastic tumour olarak adlandırmak: Meme ve soft tissue olgularında neoplastik hücreler belirgin spindle morphology gösterebilir.
  6. Xanthogranulomatous alanları reactive/Juvenile xanthogranuloma saymak: Özellikle systemic veya deep-tissue lezyonlarda ALK screening tanıyı ortaya çıkarabilir.
  7. Emperipolesis’i patognomonik görmek: Bu bulgu Rosai-Dorfman disease’e özgü değildir ve ALK related histiocytosis’te de görülebilir.
  8. KIF5B::ALK yokluğunda tanıyı reddetmek: Birden çok ALK partner’ı tanımlanmıştır; esas olay ALK rearrangement’dır.
  9. ALK rearrangement’ı lineage’dan bağımsız yorumlamak: Aynı genetik sınıf carcinoma, lymphoma ve myofibroblastic neoplasms’da da görülür.
  10. ALK immunohistochemistry ile fusion testinin aynı şeyi gösterdiğini varsaymak: Immunohistochemistry protein ekspresyonunu, FISH rearrangement’ı, RNA sequencing ise fusion transcript’i değerlendirir; discordant sonuçlar teknik ve biyolojik olarak araştırılmalıdır.
  11. Decalcified bone örneğinde negatif sonucu dışlayıcı saymak: Asit decalcification antigen ve nucleic acid kaybına yol açabilir; internal control ve preanalytical süreç gözden geçirilmelidir.
  12. Bland morfolojiyi neoplazi aleyhine yorumlamak: Lokalize lezyonlar son derece bland olabilir; clonality ALK rearrangement ile gösterilebilir.
  13. ALK inhibitor yanıtını tanısal kanıt saymak: Güçlü ve kalıcı yanıtlar bildirilmiş olsa da tanı, tedavi denemesine değil morfoloji–lineage–moleküler birlikteliğine dayanır.
  14. Araştırma serilerindeki oranları WHO ölçütü gibi kullanmak: KIF5B::ALK sıklığı, neurologic tutulum oranı ve tedavi yanıtları kohort özellikleridir; zorunlu tanı kriteri değildir.

Kaynaklar

  1. WHO Classification of Tumours Editorial Board. Haematolymphoid Tumours. WHO Classification of Tumours, 5th ed., Volume 11. IARC, 2024. ISBN 978-92-832-4520-9. IARC yayını · WHO sınıflama yapısı
  2. Chan JKC, et al. ALK+ histiocytosis: a novel type of systemic histiocytic proliferative disorder of early infancy. Blood. 2008;112(7):2965-2968. PMID: 18660380. DOI: 10.1182/blood-2008-03-147017. PubMed · DOI
  3. Chang KTE, et al. ALK-positive histiocytosis: an expanded clinicopathologic spectrum and frequent presence of KIF5B-ALK fusion. Mod Pathol. 2019;32(5):598-608. PMID: 30573850. DOI: 10.1038/s41379-018-0168-6. PubMed · DOI
  4. Kemps PG, et al. ALK-positive histiocytosis: a new clinicopathologic spectrum highlighting neurologic involvement and responses to ALK inhibition. Blood. 2022;139(2):256-280. PMID: 34727172. DOI: 10.1182/blood.2021013338. PubMed · DOI
  5. Kashima J, et al. ALK-positive Histiocytosis of the Breast: A Clinicopathologic Study Highlighting Spindle Cell Histology. Am J Surg Pathol. 2021;45(3):347-355. PMID: 32826530. DOI: 10.1097/PAS.0000000000001567. PubMed · DOI
  6. Zhang H, et al. Clinicopathologic features of localized ALK-positive histiocytosis: A study of three cases and review of literature. Indian J Pathol Microbiol. 2026;69(1):151-155. PMID: 41553131. DOI: 10.4103/ijpm.ijpm_650_24. PubMed · DOI
  7. Sakamoto K, et al. Immunohistochemistry-Based Screening for Targetable Kinase Alterations in Non-Langerhans Cell Histiocytosis with Juvenile Xanthogranuloma morphology. Virchows Arch. 2026. PMID: 41968182. DOI: 10.1007/s00428-026-04523-0. PubMed · DOI

Bu yazı bireysel yorum ve eğitim amaçlıdır; tanı veya raporlama amacıyla kullanılamaz.